Văn hóa  
Điểm báo  
Sách & tác phẩm  
Phim ĐẠO MỘ BÚT KÝ
Bản đồ  
Di sản văn hóa vật thể  

Kiến trúc nhà cửa của dân tộc Xạ Phang tỉnh Điện Biên.


Ngôi nhà truyền thống của người Xạ Phang trước đây là nhà trình tường nền đất với vật liệu chính là đất, đá cuội và tre, cỏ tranh như một số dân tộc: Hà Nhì, Mông. Để làm nhà trình tường, sau khi đã san bằng đất người ta sẽ tiến hành tôn nền nhà cao hơn mặt đất 30 đến 40cm, xung quanh nền thường kè đá, san nền xong mới tiến hành trình tường. Đất để trình tường là loại đất sét vàng trộn với đất mối đùn cho mịn tường nhà. Đất được đổ nước cho ngấm, nhào bằng chân cho ngấu rồi để ủ trong khoảng 3 đến 4 ngày là được.

Việc trình tường được thực hiện đều trên cả 4 mặt tường và các bức vách chia ngăn (gian), thứ tự lần lượt từ dưới lên trên cho đến khi cao tới 3 - 4m tùy theo yêu cầu của chủ nhà. Sau đó, người ta dùng cỏ tranh để lợp mái sau khi đã làm xong một lớp trần bằng tre có trát bùn nhão ở trên. Lớp này vừa có tác dụng làm kho chứa đồ, nhất là lương thực, vừa có tác dụng chống nóng và chống hỏa hoạn, bởi nếu gặp hỏa hoạn, mái cỏ tranh khô bén lửa thì lớp bùn nhão khô trát trên lớp trần sẽ ngăn không cho lửa cháy lan xuống dưới.

Không gian sinh hoạt bên trong ngôi nhà được chia làm ba gian chính, có hai cửa, một cửa chính ở gian giữa và cửa ở gian bếp. Trong khi nhà trình tường của dân tộc Hà Nhì, dân tộc Mông chỉ có cửa chính ở giữa là chủ yếu. Gian giữa là gian đặt bàn thờ (sần khá), là nơi ăn uống và gian có cửa chính. Gian bên phải có cửa phụ, nơi đặt bếp chính và gian có buồng ngủ của gia chủ. Gian trái là gian có bếp sưởi, giường khách và giường ngủ của các thành viên khác trong nhà.

Có thể nói, nhà trình tường của người Xạ Phang là kiểu nhà khá đặc trưng trong vùng và cũng là kiểu nhà thích hợp với điều kiện sống trước đây: khí hậu lạnh vùng núi cao trong khi con người thiếu các loại trang phục giữ ấm cơ thể…Tuy nhiên, ngày nay khi điều kiện sống đã thay đổi, từ những năm 1990 trở lại đây nhà ở của họ với kiến trúc vật liệu đã chuyển sang một xu hướng khác, hầu hết các bản làng của người Xạ Phang không còn nhà trình tường, chủ yếu là kiểu nhà vách và cột bằng gỗ, nền đất, lập mái bằng tôn, tấm lợp.

Công việc trước tiên của việc làm nhà gỗ là việc chuẩn bị nguyên liệu, đó là những nguyên liệu chủ yếu lấy từ thiên nhiên như: gỗ, tre, nứa...Việc chuẩn bị gỗ có thể kéo dài một đến hai năm trước khi dựng nhà. Để làm được một nhà gỗ đảm bảo bền lâu, người Xạ Phang phải có sự chuẩn bị từ những cây gỗ quý. Từ cây rừng đến cây làm nhà là cả một quá trình chọn lọc. Ở đây, đòi hỏi những kinh nghiệm dân gian về trình độ nhận thức của con người với thiên nhiên, về giới thực vật. Người Xạ Phang thường đi rừng chặt cây làm nhà vào mùa khô. Đây là mùa mà người dân ít việc đồng áng, đồng thời mùa khô cũng là mùa thực vật vùng nhiệt đới có quá trình sinh trưởng chậm, lượng nước trong cây ít. Chặt cây vào mùa này sẽ tránh được mọt đến mức tối đa. Khi chọn cây làm nhà, người ta thường chọn cây to thẳng có lõi cứng, chắc, không mọt như: Mà mộ, tong đa, si lá... Tuy nhiên ở đây có một số những kiêng kỵ nhất định. Đó là không được dùng cây tự chết khô, cây đổ và cây bị sét đánh để làm nhà. Họ quan niệm rằng những những cây này đã mang số phận không may, không còn hồn, không có sự sống. Dùng những cây này làm nhà chẳng khác gì rước cái rủi vào nhà.

Cấu trúc khung nhà gồm có 4 vì cột. Mỗi vì cột có 5 cột. Trong đó có 4 cột cao đỡ mái, mỗi chiếc cột có ít nhất 2 lỗ đục để lắp 1 hoặc 2 xà ngang và một xà dọc để giữ các cột và là mốc để phân chia các gian trong nhà. Ngoài ra, gỗ, tre được sử dụng rộng rãi với khối lượng lớn để làm đòn tay, rui, mè, vách. Trước đây cỏ gianh mọc tự nhiên nhiều, khi cần người Xạ Phang lên núi cắt gianh, phơi khô về lợp. Dần dần cỏ gianh ít, mọc thưa và cằn đi, đồng thời cùng với sự phát triển của đất nước nhà của người Xạ Phang hiện nay chủ yếu được lợp bằng tấm lợp hay ngói.

Khi các vật liệu đã được chuẩn bị xong, việc chọn địa điểm để làm nhà cũng rất quan trọng, ngôi nhà phải đặt nơi thuận lợi cho việc sinh hoạt, sản xuất và phù hợp với tập quán của người Xạ Phang. Ở dân tộc Xạ Phang việc chọn địa điểm làm nhà thường là ở chân đồi, gần các thung lũng, phía sau nhà có đồi núi dựa, trước mặt phải thoáng đãng, có mặt đường, có nguồn nước, kiêng làm nhà quay lưng ra khe, vực sâu, gần gốc cây to…

Để dựng nhà nền đất đó phải được san bằng, tại địa điểm được chọn, xác định hướng nhà để chuẩn bị khởi công làm nhà, người Xạ Phang không đào nền, san bằng đất ngay mà phải làm lý xin phép thần thổ địa. Mâm lễ gồm: thắp ba nến hương, ba chén rượu và ba miếng thịt lợn, đốt tiền âm phủ biếu thổ công rồi khấn mời thần thổ địa cai quản mảnh đất đó về hưởng thụ để xin phép được làm nhà và phù hộ cho gia chủ gia đình mạnh khỏe, chăn nuôi phát triển.

Khấn xong chủ nhà đổ chén rượu xuống đất, tay cầm cuốc để cuốc ba lần sau đó mọi người gồm anh em họ hàng thân quen, những người hộ dân trong bản đến giúp sức cho chủ nhà mới được cuốc săng sao cho bằng phẳng đủ đặt ngôi nhà. Cách thức dựng nhà của người Xạ Phang không tuân theo những nghi thức đặc trưng như một  số dân tộc khác: Thái, Mông…Trước tiên, người ta dựng các cột sau đó lắp xà ngang, xà dọc, lợp mái và đóng vách, đồng thời chia ra các ngăn bên trong ngôi nhà.

Với những ngôi nhà vách gỗ ngày nay ở hầu hết các thôn bản của người Xạ Phang thường thấy nền nhà tôn cao và kè đá xung quanh như dạng trình tường. Ngoài ra, đồng bào thường làm rãnh thoát nước xung quanh nền để tránh úng ngập và gây mục các cấu kiện gỗ, tre.

Địa hình cư trú của người Xạ Phang đã ảnh hưởng sâu sắc đến kiến trúc nhà ở của đồng bào. Nhà của người Xạ Phang tương đối thống nhất theo một khuôn mẫu, dù to hay nhỏ, đều phải có 3 gian 2 cửa, một cửa chính một cửa phụ và thường có 1 đến 2 cửa sổ. Có thể có một hoặc hai trái nhà nhưng không liên quan trực tiếp đến 3 gian chính. Ba gian nhà chính của người Xạ Phang được sắp xếp như sau: Gian bên phải dùng để đặt bếp lò nấu nướng và buồng ngủ vợ chồng gia chủ, nhưng khi chủ nhà nào có con trai lấy vợ thì theo tập quán của dân tộc sẽ nhường lại buồng ngủ đó cho đôi vợ chồng trẻ là để tiện trong việc dạy sớm nấu nướng, làm các công việc trong nhà, gian này có một cửa phụ và thông thường đồng bào chỉ đi cửa này là chính. Ngoài ra, gian này ở hầu hết các nhà của người Xạ Phang thường có sàn gác để cất giữ đồ đạc, lương thực, thực phẩm. Ngô, lúa, đậu khi thu về được cất lên gác, tác dụng của khói bếp nên hạn chế được sâu mọt, ẩm ướt. Bởi vì vùng ở của cá bản làng Xạ Phang thường ở trên cao, ít nắng, nhiều sương mù nên không thuận tiện cho việc phơi, phóng như những vùng khác. Gian bên trái thường có một bếp sưởi nhỏ, có giường khách và buồng ngủ của các thành viên khác trong gia đình. Gian giữa thường rộng hơn hai gian bên, đây là gian để bàn thờ tổ tiên và cũng là nơi tiếp khách, ăn uống của gia đình, đây là gian có cửa chính nhưng thường ít khi mở, đồng bào Xạ Phang có kiêng kỵ rất nghiêm ngặt không cho phụ nữ sau sinh đẻ bước qua vì theo quan niệm của đồng bào khi người phụ nữ thân thể chưa sạch sẽ bước qua sẽ làm cho ma cửa và ma tổ tiên trên bàn thờ nổi giận do đó  không phù hộ che chở cho các thành viên trong gia đình cũng trong lao động sản xuất, chăn nuôi. Hai gian chái thường để ngăn bằng vách gỗ để đặt cối xay ngô, giã gạo hoặc cũng có thể kê thêm giường ngủ…

 

Nhà trình tường truyền thống của người Xạ Phang

 

Để đối phó với gió rét và cái lạnh của vùng núi cao người Xạ Phang thường dùng đá xếp thành hàng rào xung quanh một nhà hoặc 2, 3 nhà có quan hệ anh em dòng họ với nhau, làm thành từng khu riêng biệt. Nhà của đồng bào Xạ Phang ngày nay chủ yếu là vách bằng gỗ, lợp tấm lợp. Nổi bật trong ngôi nhà của đồng bào Xạ Phang là các bàn thờ tổ tiên, dòng họ và các vị thần cùng các câu đối, các giấy hồng chữ Hán với nội dung cầu phúc, cầu lợi, cầu bình yên.

Với đồng bào Xạ Phang khi làm xong ngôi nhà mới chủ nhà sẽ chọn ngày lành tháng tốt để lập bàn thờ tổ tiên và sang ở nhà mới. Chủ nhà mang một chậu nước và bó củi đang cháy vào trước tiên, vì theo quan niệm của đồng bào lửa và nước như sự sống, hơi thở của ngôi nhà. Khi đã có nước và lửa, chủ nhà đun nước chè đổ ra bát và bày mâm cúng gồm: Một bát nước chè, một bát gạo, một bát muối, một bát đậu. Sau đó đặt mâm cúng dưới bàn thờ, thắp hương và đốt tiền âm phủ rồi khấn mời tổ tiên về nhập bàn thờ tổ tiên trong nhà mới và phù hợp cho gia đình sức khỏe, làm ăn gặp may mắn.

Nếu gia đình có điều kiện, sau khi làm lý gia nhập ma tổ tiên, chủ nhà sẽ mổ lợn, gà để mời anh em họ hàng trong bản đến ăn mừng nhà mới chia vui với gia đình.

Cùng với việc làm nhà mới là làm chuồng gia súc, gia cầm chếch với cửa chính, tùy thuộc vào hướng gió. Theo kinh nghiệm dân gian của đồng bào thì việc làm chuồng trại để vật nuôi của gia đình tránh được gió mưa, lạnh khi thời tiết thay đổi thì chăn nuôi mới phát triển, vì vậy việc làm chuồng trại sau khi làm mới cũng rất được chú trọng. Khi làm chuồng trai đồng bào thường thắp hương cúng ma chuồng trại để phù hộ cho gia súc, gia cầm hay ăn chóng lớn, dễ nuôi và không mắc các dịch bệnh.

Cùng với sự phát triển của đất nước, người Xạ Phang ở tỉnh Điện Biên không ngừng sáng tạo, cải tiến ngôi nhà truyền thống của mình cho phù hợp với điều kiện tự nhiên, điều kiện sinh hoạt, lao động sản xuất mà vẫn gìn giữ được những nét đặc trưng truyền thống.

Thào A Dơ

Bảo tàng tỉnh Điện Biên.

 

[ ]

 

Tin khác

DANH MỤC DI TÍCH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐIỆN BIÊN ĐÃ ĐƯỢC XẾP HẠNG
Hang động Khó Chua La, huyện Tủa Chùa được xếp hạng di tích cấp quốc gia
Lễ công bố Quyết định và đón nhận Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia danh lam thắng cảnh hang động Há Chớ
Lễ Đón nhận Bằng di tích cấp Quốc gia danh lam thắng cảnh hang động Chua Ta
TRỐNG ĐỒNG ĐIỆN BIÊN VÀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ
Vẻ đẹp hang động Khó Chua La ở Tủa Chùa
Điện Biên có thêm 2 di tích cấp Quốc gia mới
Các quyết định xếp hạng di tích và danh mục di tích đã được xếp hạng trên địa bàn tỉnh Điện Biên
Giải mã "kho" trống đồng cổ ở đồi Pá Ban
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp nhận cổ vật mới phát hiện tại huyện Mường Ảng
1
LỊCH TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG LỄ HỘI HOA BAN NĂM 2017 VÀ NGÀY HỘI VHTTDL TỈNH ĐIỆN BIÊN LẦN THỨ V
Thông báo Cuộc thi sáng tác biểu trưng (logo) Festival Biển Nha Trang – Khánh Hòa
THÔNG BÁO CUỘC THI NGƯỜI ĐẸP HOA BAN NĂM 2017
Giới thiệu Festival Di sản Quảng Nam lần thứ VI-2017
Đường dây nóng
Phòng nghiệp vụ văn hoá
Điện thoại: 0915.910.345
Quảng cáo
Số người trực tuyến:   12  
Số lượt truy cập:   3.308.977