Văn hóa  
Điểm báo  
Sách & tác phẩm  
Phim ĐẠO MỘ BÚT KÝ
Bản đồ  
Lễ hội truyền thống  

Trình diễn, giới thiệu Tết cổ truyền (Nào Pê Chầu) dân tộc Mông tỉnh Điện Biên tham gia ngày Hội Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam 2017.


Dân tộc Mông ở tỉnh Điện Biên hàng năm sau khi thu hoạch mùa màng xong cũng là lúc hết tháng 12 (theo cách tính âm lịch riêng của người Mông, thường sớm hơn tết Nguyên Đán một tháng) người Mông tổ chức ăn tết cổ truyền “Nào Pê Chầu” của mình.

Tết cổ truyền Nào pê chầu của dân tộc Mông là một lễ hội đặc trưng, tiêu biểu nhất về văn hóa truyền thống của dân tộc Mông. Tết là khoảng thời gian nghỉ ngơi, mọi người về đoàn tụ, ôn lại và trao đổi kinh nghiệm sau một năm lao động vất vả. Nào Pê Chầu của người Mông được lưu truyền qua bao đời nay góp phần tô đậm thêm tình đoàn kết trong cộng đồng, đồng thời đây là dịp để các gia đình thể hiện lòng biết ơn của con cháu đối với tổ tiên, đất trời đã phù hộ cho mùa màng bội thu, con cháu có sức khỏe, cuộc sống bình yên qua đó tạo khí thế và hy vọng vào năm tới cuộc sống sẽ tươi đẹp hơn.

Đồng bào Mông tỉnh Điện Biên đón mừng Nào pê chầu với niềm tin thiêng liêng của thời khắc đất trời chuyển giao sang một năm mới. Tết không chỉ là dịp đoàn tụ của mọi gia đình, mà còn là ngày con cháu cúng mời tổ tiên ông bà những người đã khuất về cùng vui tết với gia đình. Điều này được thể hiện trong mâm cúng đêm 30 và mâm cúng bánh dày trong ngày mồng 3 tết. Qua đó các gia đình cầu xin tổ tiên, các vị thần linh thổ địa sẽ phù hộ cho con cháu sang năm mới sức khỏe dồi dào, nhiều tiền tài, nhiều may mắn và hạnh phúc. Tết còn là dịp để mọi người hàn gắn những rạn nứt, va chạm hàng ngày đồng thời tự mỗi người sẽ phải tu chỉnh bản thân, chuộc lại những lỗi lầm trong năm đã qua; mọi người cùng xum vầy vui xuân bên mâm cỗ, nâng chén rượu mừng chúc nhau những điều tốt đẹp cho một năm mới, đặc biệt là trai gái cùng vui xuân, thổi sáo, ném pao,… để tìm kiếm bạn đời.       

* Tiến trình của Tết cổ truyền “Nào pê chầu” dân tộc Mông.

Phần lễ.

Khi gần tết đến, không khí tết vui tươi nhộn nhịp đã tràn ngập trong khắp bản làng, các gia đình bắt đầu mổ lợn, một phần thịt treo gác bếp, một phần mời anh em họ hàng đến ăn và chúc mừng cùng gia đình.

 

Giã bánh dày trong Tết "Nào Pê Chầu".

 

Đến tối ngày 29, các gia đình bắt đầu ngâm gạo nếp để đến sáng sớm ngày 30 sẽ giã bánh dày. Đây là loại bánh không thể thiếu trong mâm cúng nhân dịp tết của người Mông. Việc giã bánh dày thường do những nam thanh niên khỏe mạnh đảm nhiệm. Khi bánh dày vừa được giã nhuyễn, người ta nặn một cái đầu tiên để cúng cùng với mâm cúng tất niên, sau đó nặn một cái to nhất vừa đầy cái mẹt và mang cất đi để đến ngày mồng 03 tết cúng mời tổ tiên (lễ hạ mâm). Còn lại lấy lá chuối hay lá dong gói thành từng bánh tròn có kích thước bằng hai bàn tay để ăn trong những ngày tết.

* Lễ quét bồ hóng.

 

Lễ quét bồ hóng trong lễ tết "Nào Pê Chầu".

Lễ quét bồ hóng là nghi thức đầu tiên trong chuỗi các nghi lễ của thời khắc chuyền giao từ năm cũ sang năm mới. Chủ nhà bắt đầu vào làm nghi lễ quét dọn nhà cửa (quét bồ hóng) với quan niệm quét đi những điều xấu xa, rủi ro, bệnh tật đi theo năm cũ, đồng thời cầu mong năm mới sẽ gặp nhiều may mắn, nhiều tiền lộc, của cải, gia đình khỏe mạnh và hạnh phúc. Chủ nhà lúc này một tay cầm cái hót rác, tay kia cầm chổi (chổi được làm bằng ba ngọn cây tre nhỏ) vừa quét vừa khấn quanh một vòng phía trong lòng nhà và mang ra ngoài đổ bằng cửa dưới.

Lời khấn:

“Năm mới tết đến, năm cũ qua đi. Hôm nay tôi không quét ma cột nhà, ma bếp, ma cửa, quét hồn vía của cải trong nhà đi mà tôi sẽ quét những bệnh tật, đau ốm, quét ma tà quỷ dữ ở trong nhà đi, quét những cái rủi ro, cái không tốt, tôi quét tất cả những điều xấu này đến nơi mặt trời lặng, xuống nơi mặt trăng xuống đi cùng với năm cũ để bước sang năm mới này chỉ có cái mới, cái tốt đẹp, không có ôm đau, gia đình yên vui và hạnh phúc nhé”.     

* Lễ cúng Xử Ka.

Nghi lễ được tiếp tục bằng việc dâng cúng tại bàn thờ, nơi thờ Xử, Ka, Lò, De. Với người Mông, Xử, Ka, Lò, De được coi là 04 vị thần quan trọng nhất mà bất kỳ gia đình nào cũng phải thờ, dù họ sinh sống ở đâu hay là ngành Mông gì nếu không thờ cúng  Xử, Ka, Lò, De thì không phải là người Mông. Vì vậy, mỗi dịp tết đến các gia đình thường dán lại giấy tại bàn thờ “Xử Ka Lò De” sao cho mới hơn, gọn gàng hơn và cầu mong năm mới gia đình sẽ được các vị thần che chở, phù hộ. Khi việc dán lại bàn thờ xong, chủ nhà sẽ thắp hương và tay cầm một con gà trống còn sống, rồi khấn:

Lời khấn:

 “Năm cũ qua đi năm mới đến, hôm nay đầu xuân năm mới tôi sẽ thay nhà cửa mới thắp hương thắp nến, có con gà trống xin kính dâng “Xử ka lò de”. Hãy về nhận nhé, nhận rồi phù hộ cho gia đình khỏe mạnh, chăn nuôi phát triên, mùa màng bội thu nhé”.

Khấn xong một lượt, thầy cúng tung quẻ âm dương bằng sừng trâu chẻ làm đôi để biết xem các vị thần đã đồng ý nhận đồ dâng lễ chưa, nếu hai bên sừng trâu ngửa thì các thần chưa đống ý nhận, nếu bên ngửa bên úp thì đã đồng ý nhưng chưa muốn nhận, thầy cúng phải vừa tung quẻ vừa khấn đến khi nào cả hai bên sừng trâu đều đã úp xuống mặt đất thì khi đó các vị thần đã đồng ý, nhất trí nhận đồ lễ.

Khấn xong, gà được đem đi mổ, chủ nhà sẽ nhổ lấy ít lông để dán lên mảnh giấy mới trên bàn thờ Xử Ka, sau đó đem đi luộc chín và bày lên mâm cùng hai chén rượu, 1 đôi đũa, sau đó tiếp tục khấn.

Lời khấn:

 “Hôm nay đầu xuân năm mới, gia đình có con gà trống của nhà để dâng tặng “Xử ka lò de” (Xử, Ka, Lò, De là tên bốn anh em, đó là bốn vị thần quan trọng của dân tộc Mông về đón nhận thành quả của gia đình, nhận rồi hãy phù hộ cho năm mới cho tròn một năm 12 tháng, phù hộ cho con cháu năm mới luôn khỏe mạnh, trông giữ nhà cửa không để ma tà, những cái xấu vào được nhà, canh nhà cửa tốt cho gia đình nhé”.

Thay mới bàn thờ Xử Ka

 

Trong lúc chủ nhà khấn mời Xử Ka Lò De thì các thành viên khác trong gia đình sẽ  tìm các công cụ lao động, vật dụng của gia đình để vào một chỗ gần nơi bàn thờ và dán giấy (tượng trưng tiền bạc) lên các vật dụng đó. Người Mông quan niệm đây là việc làm để thể hiện sự biết ơn các vật dụng đã gắn bó với gia đình suốt một năm lao động sản xuất.

* Lễ cúng tất niên (cúng tổ tiên).

Để chuẩn bị cho lễ cúng mời tổ tiên, tối ngày 30 tết người Mông ở tỉnh Điện Biên làm nhiều nghi lễ để dâng các đồ cúng các loại ma, các vị thần, trong đó mâm cúng mời tổ tiên là mâm lễ mang nhiều ý nghĩa với đồng bào Mông nhất, đây là lúc để nhớ về cội nguồn, những người đã khuất. Các gia đình sẽ kê một cái bàn giữa nhà, trên bàn có bánh dày, rượu, thịt, cơm và canh. Khi bày xong, chủ nhà sẽ đi thắp hương cho bàn thờ xử ka, ma cửa, cột ma nhà, ma bếp và ngồi phía dưới mâm lễ và khấn mời.

Lời khấn:

“Năm cũ qua đi năm mới đã về, gia đình làm mâm cỗ có: bánh dày, rượu; thịt, cơm, canh… ngon chưa ăn, kính mời tổ tiên ông bà về ăn. Về cùng ăn, về cùng uống, ăn uống rồi phù hộ cho các thành viên trong gia đình luôn được khỏe mạnh không ốm đau, bệnh tật. Phù hộ cho mùa màng luôn tốt tươi bội thu, phù hộ cho chăn nuôi phát triển nảy, chuông trại vật nuôi đầy đàn. Phù hộ cho những cái may mắn, xua đuổi những điều xấu, rủi ro, bênh tật theo năm cũ. Năm mới đến làm nương làm rẫy gặp nhiều thuận lợi, đi đường xa không gặp mưa gặp gió, năm mới cơm mới được ăn, nước mới được uống, chăn nuôi không dịch bệnh, mùa màng thì làm ít được nhiều, làm nhiều sẽ có của ăn, của để cho gia đình nha”.

Sau đó, chủ nhà lấy một ít bánh dày  rượu; thịt, cơm, canh vào thìa rồi mang ra ngoài khấn mời thổ địa.

Nội dung lời khấn:

“Năm mới đã đến, hôm nay ăn tết Nào "pê chầu", gia đình làm được bánh dày , rượu, thịt cơm canh thơm ngon chưa ăn mà xin kính dâng lên ma thổ địa, ma sông suối, ma núi, ma rừng canh giữ bản làng này, tất cả hãy cùng về ăn, cùng hưởng thụ lễ vật, ăn nhớ phù hộ, uống rồi nhớ che chở, trông giữ làng bản. Hãy phù hộ cho mọi người trong bản làng được khỏe mạnh, làm nương rẫy tươi tốt, mùa màng bội thu; phù hộ cho vật nuôi sinh sôi phát triển không bệnh dịch, không bị hổ, sói ăn. Hãy mang cho làng bản những điều tốt lành nhé”.

Các nghi lễ cúng của ngày 30 đã kết thúc lúc trời tối, trước bữa cơm tối của gia đình.

* Lễ lấy nước lộc năm mới.

Sáng sớm ngày mồng một tết, khi nghe tiếng gà gáy đầu tiên, chủ nhà dậy đi lấy nước lộc. Việc đầu tiên, những người chủ nhà mang 03 thẻ hương, một tập giấy dó (tượng trưng tiền vàng bạc âm phủ) đi đến nơi lấy nước, chủ nhà sẽ thắp hương và đốt vàng bạc rồi khấn.

 Nội dung lời khấn:

“Năm cũ qua đi năm mới tết đến, tôi có hương có tiền, có vàng bạc đến để mua nước về dùng cho năm mới, tôi đến để mua nước lộc, mua nước vàng, nước bạc, năm mới có nước mới, có tiền lộc mới thì gia đình sẽ có nhiều tiền của, gia đình ấm no hạnh phúc nha”.

Cân nước năm mới: Khi chủ nhà lấy nước lộc năm mới về nhà, đồng bào sẽ tiến hành cân nước. Người ta lấy hai bát hoặc hai chén như nhau, một cái để nước của năm cũ, cái còn lại là nước của năm mới với sao cho bằng nhau. Sau đó chủ nhà sẽ cân hai loại nước đó lên để xem nước của năm cũ và nước năm mới cái nào nặng hơn. Nếu là nước của năm mới nặng hơn thì đồng bào Mông quan niệm rằng, năm mới sẽ có nhiều mưa gió nhiều hơn năm cũ, còn nếu nhẹ hơn thì thời tiết sẽ hạn hán, thiếu nước so với năm cũ. Từ đó, sau khi cân nước đồng bào sẽ có giải pháp chủ động phòng chống để bước vào năm mới, mùa vụ mới tránh được những thiên tai không mong muốn do thời tiết gây ra.

Các nghi thức cúng lễ trong “Nào pê chầu” của người Mông diễn ra chủ yếu vào ngày 30 và sáng mồng một và chiều mồng 03 tết. Sau các nghi lễ đó, các thành viên trong gia đình luôn để ý thắp hương và không để cây nến tắt cho đến hết ngày mồng 03. Trong ba ngày tết, hương và nến phải luôn cháy không để tắt, theo quan niệm người Mông nếu để hương cháy hết không kịp thắp hoặc nến tắt không kịp thay trong ba ngày đầu xuân thì năm đó gia đình làm ăn sẽ gặp khó khăn, không may mắn.

* Lễ hạ mâm (lễ cúng bánh dày).

Nghi thức lễ cuối cùng trong ngày tết diễn ra vào chiều mồng 03 tết, đó là lễ mời tổ tiên ăn bánh dày và tiễn tổ tiên ra về. Đây là một chiếc bánh dày to nhất được phần lại để cúng mời và đưa tiễn tổ tiên. Theo quan niệm của người Mông, chiếc bánh dày này tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời, là vũ trụ, là nguồn gốc sinh ra con người và muôn loài trên Trái đất nên khi mời tổ tiên ăn bánh dày là để tạ ơn và tiễn đưa tổ tiên trở về thế giới bên kia. Chủ nhà sẽ bày một cái mâm để giữa nhà, cắt chiếc bánh dày đó thành các mảnh nhỏ và ngồi khấn:

Lời khấn:

 “Hôm nay là ngày mồng ba tết, gia đình có mâm lễ  có bánh dày, rượu, cơm thịt chưa ăn, kính mời tổ tiên ông bà về ăn. Về cùng ăn, về cùng uống. Bước sang năm mới xin các thần linh, thổ công, thổ địa, ông bà, tổ tiên xua đuổi những điều xấu, rủi ro, bệnh tật của năm cũ đi, phù hộ cho gia đình chúng con gặp nhiều may mắn, làm nương rẫy gặp nhiều thuận lợi, đi đường xa không gặp mưa to gió lớn, kinh tế gia đình sung túc, có cơm ăn, có nước uống, chăn nuôi không bị bệnh dịch, mùa màng bội thu, làm ít được nhiều, làm nhiều sẽ có của ăn của để cho gia đình nhé".

Khấn xong, chủ nhà lấy ít bánh dày ra ngoài mời các vị thần thổ địa về hưởng thụ và phù hộ.

 Nội dung lời khấn:

“ Hôm nay mồng 3 tết, gia đình có bánh dày, rượu, cơm thịt xin kính mời các vị thần thổ địa, thần sông, thần núi về hưởng thụ đồ lễ và phù hộ độ trì cho gia đình cho một năm mới có  sức khỏe, làm ăn phát đạt, chăn nuôi phát triển nhé”.

Sau khi khấn mời, chủ nhà sẽ đốt tiền âm phủ dâng biếu tổ tiên, các vị thần.

Khấn xong chủ nhà và những người đàn ông trong nhà kiêng không được ăn cái bánh đó, vì người ta quan niệm rằng nếu những người đàn ông trong nhà mà ăn thì tổ tiên sẽ không có phương tiện để trở về. Vậy nên, chiếc bánh đó chỉ những người phụ nữ hoặc những người khác dòng họ mới ăn được. Cúng mời tổ tiên bánh dày và tiễn tổ tiên về thế giới bên kia là nghi lễ cuối cùng trong các nghi lễ của “Nào pê chầu” của đồng bào Mông.

Các nghi lễ cúng tổ tiên, trời đất, các vị thần là những nghi thức bắt buộc, phải tuân theo những qui định trình tự nhất định. Song song với việc thực hiện các nghi lễ trong các hộ gia đình thì phần lớn các thành viên trong cộng đồng tham gia vào các hoạt động vui chơi, thăm hỏi nhau, chúc nhau những điều tốt đẹp nhất, vì vậy mà các hoạt động này thường rất sôi nổi và hấp dẫn mọi người hơn cả.

* Một số kiêng kỵ trong lể tết cổ truyền “Nào pê chầu”.

Theo quan niệm dân tộc Mông trong ba ngày đầu năm “Nào pê chầu” mà có nhiều điều tốt đẹp thì cả năm đó sẽ diễn ra mọi sự tốt đẹp. Do vậy, người Mông có một số kiêng kỵ như sau:

Một là: Ba ngày đầu năm người Mông kiêng nước đổ xuống nền nhà, vì người Mông quan niệm nếu làm nước đổ ra thì năm đó khi đi làm nương rẫy hay đi đường xa sẽ gặp nước lớn cản trở.

Hai là: Trong những ngày đầu năm người Mông kiêng khi quét nhà không mang đổ ra ngoài mà chỉ đổ để dồn một chỗ để khi qua ba ngày tết mới hót mang ra ngoài đổ. Vì nếu đổ ra ngoài thì theo quan niệm người Mông sẽ làm đổ đi những điều may mắn của năm mới đi.

Ba là: Về phần ăn uống trong ngày tết kiêng không ăn rau vì theo quan niệm nếu ăn rau thì năm đó khi làm nương rẫy sẽ rất nhiều cỏ không nhỏ hết sẽ làm mất mùa, không những thế người Mông thì ăn rau là thể hiện sự nghèo khổ, thiếu ăn. Ngoài ra, khi nướng bánh dày không được để cháy vì nếu ăn bánh mà bị cháy thì cả năm đó sẽ gặp nhiều điều không may mắn như cháy nhà, quần áo bị cháy hay bị trộm cắp…

Bốn là: Người Mông kiêng không được ngủ trưa trong ba ngày đầu năm vì nếu ngủ trưa thì năm đó sẽ lười biếng và cây trồng của gia đình sẽ không phát triển tốt tươi.

Năm là: Trong ba ngày tết người Mông kiêng không để vợ chồng, con cái cãi vã, gây sự. Nếu không kiêng thì cả năm đó vợ chồng sống không hòa thuận, con cái không thương yêu nhau sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống hạnh phúc của gia đình.

 Phần hội.

Lễ tết cổ truyền “Nào pê chầu” của dân tộc Mông là một lễ hội đặc trưng tiêu biểu, thể hiện rõ nhất về bản sắc văn hóa riêng của dân tộc. Ngày tết của người Mông ngoài các nghi lễ để tạ ơn tổ tiên, đất trời và cầu mong cuộc sống của năm mới luôn bình yên, hạnh phúc. Đây cũng là ngày hội đoàn kết, đưa mọi người trong cộng đồng làng bản xích lại gần nhau, hiểu nhau hơn, để chung sức xây dựng và phát triển bản làng. Từ sáng sớm ngày mồng 01 tết không khí ngày tết đã tràn ngập khắp bản làng, người cao niên thì rủ nhau ngồi uống rượu và chúc nhau những lời may mắn của năm mới, còn lớp người thanh thiếu niên họ là những người náo nhiệt tạo lên không khí của những ngày hội. Những hoạt động văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian rất phong phú và thu hút tất cả mọi người tham gia rất nhiệt tình, sôi nổi. Một số trò chơi, văn nghệ, thể thao dân gian gắn liền với tết cổ truyền “Nào pê chầu” và văn hóa Mông như: đánh cù (tù lu), ném pao (pó po), hát ống (cha xái), thổi khèn (tsua kênh), thổi sáo (tsua cha), kéo nhị (ko tra), thổi đàn môi (tsua chà)… không khí sôi nổi diễn ra trên khắp bản làng, tạo nên một không gian vui tươi, náo nhiệt của mùa lễ hội đầu năm.

 

Thổi khèn Hội xuân

 

Như vậy, sau những ngày lên rẫy làm nương, lên rừng chặt củi mệt nhọc vất vả, đến với lễ hội là dịp để người ta trút bỏ những gánh nặng, những mệt mỏi thường ngày để đắm mình vào những trò chơi điệu múa, câu hát của dân tộc mình, để có được những khoảnh khắc thư giãn thực sự và phục hồi sức lao động, để sau mỗi dịp nghỉ ngơi năng suất lao động lại tăng lên nhiều lần.

Thào  A Dơ

Bảo tàng tỉnh Điện Biên

 

[ ]

 

Tin khác

Sự cần thiết phục dựng và phát huy giá trị di sản Lễ hội Xên Mường Thanh trong cuộc sống đương đại
Khái quát về lễ hội dân gian các dân tộc tỉnh Điện Biên
Giá trị của tết Nào pê chầu của người Mông trong đời sống cộng đồng
Tết Nào pê chầu của người Mông Đen tại bản Nậm Pọng, xã Mường Đăng, huyện Mường Ảng, tỉnh Điện Biên
LỄ CÚNG BẢN (TÊ HRÔI CUNG) DÂN TỘC KHƠ MÚ TỈNH ĐIỆN BIÊN
Huyện Mường Ảng tổ chức lễ Công bố và trao chứng nhận DSVH phi vật thể Quốc gia Tết Nào pê chầu
NGHI LỄ CÚNG MỪNG CƠM MỚI (KIN KHẢU HÓ, KHẢU HÁNG) DÂN TỘC LÀO TỈNH ĐIỆN BIÊN
LỄ PANG PHÓONG CỦA DÒNG HỌ LÒ KHUN DÂN TỘC KHÁNG TỈNH ĐIỆN BIÊN.
Thành Bản Phủ và Lễ hội Đền Hoàng Công Chất năm 2015
Tết cơm mới của dân tộc Cống
1
Thông báo Cuộc thi sáng tác ca khúc và bài ca cổ chủ đề kỷ niệm 130 năm ngày sinh Chủ tịch Tôn Đức Thắng (20/08/1888 - 20/08/2018)
Tổ chức Cuộc thi Thuyết minh viên du lịch tỉnh Điện Biên năm 2017
Thông báo Cuộc thi sáng tác biểu tượng (logo) và khẩu hiệu (slogan) du lịch Hà Nam
Thông báo Cuộc thi tìm hiểu lịch sử quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào năm 2017
Đường dây nóng
Phòng nghiệp vụ văn hoá
Điện thoại: 0915.910.345
Quảng cáo
Số người trực tuyến:   12  
Số lượt truy cập:   3.636.580