Văn hóa  
Điểm báo  
Sách & tác phẩm  
Phim ĐẠO MỘ BÚT KÝ
Bản đồ  
Lễ hội truyền thống  

Sự cần thiết phục dựng và phát huy giá trị di sản Lễ hội Xên Mường Thanh trong cuộc sống đương đại


Đây là lễ hội bắt nguồn từ chính cuộc sống lao động, sinh hoạt văn hóa cộng đồng và từ thực tế lịch sử chinh chiến khai mở những vùng đất mới của người Thái nên mang đậm tính hiện thực lịch sử và đậm chất dân gian. Lễ hội không chỉ là chỗ dựa tinh thần của tạo, dòng tộc con cháu tạo Lạn Chượng mà có sự tham gia của cả cộng đồng, thể hiện tình yêu thiên nhiên đất nước, lòng biết ơn với với thiên nhiên, trời đất đã phù hộ cho con người mưa thuận gió hòa, vạn vật tốt tươi, sức khỏe dồi dào. Đồng thời góp phần giáo dục đạo lý uống nước nhớ nguồn đối với những người có công lập bản dựng mường, chống thù trong giặc ngoài giữ yên bản mường.

Tiến trình lễ hội diễn ra qua nhiều lễ thức có mối quan hệ khăng khít với nhau, tạo nên không khí linh thiêng. Lời khấn cầu các thần linh, những người có công lập bản dựng mường thông qua các thầy mo hòa trong âm thanh phụ họa của tiếng chiêng, tiếng trống không ngoài mục đích để tính thiêng của cõi tâm linh thâm nhập vào cuộc sống đời thường con người ở cõi trần gian. Khiến những người tham dự lễ có cảm giác như quanh ta luôn tồn tại song hành một thế giới vô hình bên thế giới hữu hình mà nền tảng là cội nguồn các vị thần linh, các anh hùng dân tộc, tiên tổ…. Tất cả được diễn ra sinh động theo một qui trình khá lô gích từ khâu chuẩn bị đến việc tiến hành các nghi lễ. Các lễ thức diễn trình theo quy định phản ánh những ước mơ, là khát vọng của con người lấy cõi tâm linh làm nền tảng để con người vươn tỡi nhưng ước mơ khát vọng trong cuộc sống.

Lễ hội Xên Mường Thanh phản ánh những giá trị bản sắc tộc người. Không gian thực hành Lễ là không gian thiêng trong các rừng thiêng tại bốn chiềng, bảy đông xên. Xuyên suốt diễn trình các nghi lễ là hình thức xướng lới khấn mời cầu ban của các thần linh, các anh hùng có công giữ nước, sau đó cộng đồng thụ hưởng cỗ lộc thần linh vui chơi trong hội với niềm lạc quan tin tưởng vào cuộc sống tốt đẹp. Lễ hội là nơi bảo tồn, nuôi dưỡng và duy trì nghệ thuật múa, ca, âm nhạc, nghệ thuật tạo hình; giúp cộng đồng hình dung được diện mạo sinh hoạt, cách thức tư duy và sáng tạo văn hoá, sáng tạo nghệ thuật của xã hội Thái từ xa xưa.

Lễ hội Xên Mường Thanh là một lễ hội mang tính cộng đồng cao điển hình ở đất MườngThanh xưa. Trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử ký ức về một lễ hội diễn ra vào mùa xuân – mùa của khát vọng, tình yêu; khát vọng và sinh sôi nảy nở về một cuộc sống đủ đầy, trùng phùng, thịnh vượng vẫn còn vẹn nguyên trong ký ức những người cao tuổi trên đất Điện Biên nay. Người ta tìm thấy ở lễ hội không chỉ là giá trị văn hóa lịch sử đặc sắc, giàu ý nghĩa của lễ hội mà còn tìm thấy ở đó tập quán xã hội gắn với cuộc sống đời thực, tín ngưỡng nông nghiệp và tâm linh cộng đồng dân tộc Thái và các dân tộc khác trong cộng đồng cộng cư.

Đây là một loại hình văn hóa tín ngưỡng có không gian văn hóa rộng ở nhiều địa điểm diễn ra đồng loạt trong một thời điểm trước đây; sự đa dạng độc đáo của lễ hội gắn liền với đời sống văn hóa tâm linh của đồng bào Thái và các dân tộc Điện Biên. Trải qua thời gian Lễ hội vẫn được lưu giữ trong cộng đồng vô cùng phong phú về thể loại, đa dạng đây là lễ hội tích hợp nhiều giá trị di sản và các yếu tố văn hóa truyền thống hấp dẫn giàu chất trí tuệ, trường tồn trong lòng cộng đồng dân tộc và có sức lan tỏa rộng lớn.

Lễ hội góp phần bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật, các nghi lễ, các bài cúng bằng lời thơ gắn liền với đời sống tinh thần người Thái; thông qua cách thức tổ chức các nghi lễ đã phản ánh tri thức bản địa; cách thức diễn trình trong lễ, hội có sự sắp xếp hợp lý phản ánh sâu sắc giá trị bản sắc tộc người; các nghi lễ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng tâm linh, thưởng thức nghệ thuật, tham gia các trò chơi dân gian hòa mình vào không gian lễ hội.

Đây là lễ hội trong xã hội cổ xưa của người Thái và được lưu truyền đến ngày nay đã đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng tâm linh và nhu cầu thưởng thức văn hóa, nghệ thuật của đông đảo người dân, có tác động tích cực đến việc giáo dục thế hệ trẻ việc kế thừa, bảo vệ, phát huy các giá trị di sản văn hóa dân tộc đồng thời hạn chế các yếu tố tiêu cực trong việc tổ chức các nghi lễ và lễ hội. Đây là hiện tượng văn hoá dân gian, là phức hợp phản ánh các nghi thức tập tục, truyền thống đạo lý tốt đẹp của một tộc người, thể hiện khát vọng về cuộc sống an lành, ấm no, hạnh phúc, cầu ước những điều an lành cho gia đình và bản mường. Lễ hội trong cộng đồng là hoạt động văn hóa thể hiện giá trị cố kết cộng đồng trong đó thầy Then là hạt nhân chính của sự cố kết bền chặt; là nơi duy trì, giữ gìn đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của cộng đồng làng bản.

Đến với Lễ hội Xên Mường Thanh bên cạnh việc trải nghiệm, cộng cảm của cộng đồng Lễ hội còn là đối tượng các nghiên cứu khoa học dưới nhiều góc độ, lĩnh vực: lịch sử, khoa học, văn hóa dân gian, dân tộc học, ngữ văn, âm nhạc, hội họa, tạo hình; là cơ sở nền tảng tạo cảm hứng, là môi trường kích thích tiềm năng sáng tạo các giá trị văn hóa, nghệ thuật mới trong các lĩnh vực điện ảnh, văn học, ca, múa, nhạc, kịch, thơ, hội họa, điêu khắc…

Trải qua thời gian, Lễ hội Xên Mường Thanh do nhiều nguyên nhân có phần gián đoạn; tuy nhiên, lễ hội truyền thống đã được nghiên cứu và phục dựng thử nghiệm thành công năm 2012; đề tài có đầy đủ những cứ liệu, tính khả thi, và cả quy trình hiện thực hóa ý tưởng của nhóm tác giả giàu nhiệt huyết. Tại Hội thảo khoa học ngày 9 tháng 11 năm 2016 đã hội tụ các ý kiến của các nhà quản lý, các nhà khoa học các nghệ nhân dân  gian, con cháu các dòng mo được truyền dạy kế tục bằng những luận chứng khoa học và thực tế chứng minh và khẳng định một lần sức sống trường tồn và khả năng phục dựng duy trì phát huy giá trị trong cộng đồng của lễ hội.

Những dấu tích của khu vực tổ chức đàn lễ chính (gọi là Vắng ven), vị trí các chiếng, đông xên tổ chức trước đây vẫn còn ngay trong khu vực lòng chảo Điện Biên. Vì vậy, vệc phục dựng duy trì lễ hội là rất khả thi. Tuy nhiên, trong sự vận động của cuộc sống đương đại đây là di sản đang đứng trước nguy cơ mai một thất truyền khi các ông mo chính lần lượt trở về cõi vĩnh hằng mang theo vốn di dản văn hóa quý báu nếu không nghiên cứu, sưu tầm và phục dựng duy trì kịp thời đáp ứng tâm nguyện của tổ tiên người Thái đã đã đã dày công sáng tạo và trao truyền được kế tục qua nhiều thế hệ, góp phần gìn giữ và phát huy những tinh hoa văn hóa đồng thời khai thác tiềm năng, thế mạnh của địa phương để phát triển du lịch cộng đồng, đem lại lợi ích kinh tế và cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho nhân dân dân.

Về chủ trương của tỉnh đã ban hành, ý tưởng đã được nhất trí, nhưng cách phục dựng từng điểm hay đồng bộ, lộ trình đi tới phục dựng vẫn còn là vấn đề phải bàn, đồng thuận giữa các cấp các ngành nhưng quan trọng nhất đã có sự đồng thuận của những người dân bản địa. Với sự cộng tác của tất cả các ngành các cấp có liên quan, với sự khai thác triệt để những nguồn tư liệu thì chúng ta có thể phục dựng được. Từ ý tưởng tới hiện thực là cả một vấn đề cần hết sức cẩn trọng và kiên nhẫn.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội phải bảo tồn những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể liên quan đến lễ hội để di sản có sức sống trường tồn  trong cộng đồng. Về cứ liệu, lời khấn, nghi lễ, không gian văn hóa, ký ức của người cao tuổi…. kết hợp với rất nhiều những nguồn tài liệu khác là cơ sở để phục dựng duy trì lễ hội để lễ hội trở thành sản phẩm du lịch góp phần phát triển kinh tế xã hội của tỉnh; vì mục đích chúng ta phục dựng lại lễ hội Xên Mường Thanh này là để người dân Điện Biên cũng như bạn bè yêu Việt Nam, yêu Điện Biên hiểu được đời sống văn hóa của những chủ nhân, chủ thể văn hóa vùng thung lũng Mường Thanh xưa. Di sản Lễ hội Xên Mường Thanh phải gắn với con người, cuộc sống thường nhật và đời sống văn hóa nên việc phục dựng lễ hội này, luôn phải kiên nhẫn theo đúng như nét cơ bản bối cảnh lịch sử thời bấy giờ và lễ hội phải mang đậm yếu tố truyền thống.

Phương hướng và biện pháp bảo tồn, phát huy giá trị lễ hội Xên Mường Thanh: Quán triệt tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng. Nâng cao hiệu quả chỉ đạo và tổ chức thực hiện của chính quyền các cấp, các đoàn thể quần chúng, các tổ chức, và cá nhân đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật di sản then. Đào tạo nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao phục vụ công tác quản lý di sản;

Bảo vệ hình thức biểu đạt văn hóa của Lễ hội đó chính là trao cho chủ thể-các ông (bà) mo quyền tự bảo vệ và phát huy những giá trị văn hóa của chính mình đã được trao truyền trong các nghi lễ. Chính quyền khuyến khích người dân tổ chức Lễ hội thường niên nhưng không can thiệp vào các nghi lễ, để đại diện chủ thể văn hóa), người dân làm chủ nghi lễ, tổ chức theo truyền thống.

Tuyên truyền giúp các cấp chính quyền địa phương, cộng đồng nâng cao nhận thức đúng đắn về giá trị của di sản, nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ  lễ hội Xên Mường Thanh. Tăng cường quảng bá, giới thiệu giá trị của lễ hội, nghệ nhân trên các phương tiện thông tin đại chúng. Xây dựng giáo trình, tài liệu giảng dạy, giúp thế hệ trẻ dựng thái độ tích cực, tôn trọng, bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc.

Bảo tồn, phát huy giá trị di sản lễ hội Xên Mường Thanh trong cộng đồng và phát triển thành sản phẩm du lịch bền vững góp phần xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc là mục tiêu tỉnh chỉ đạo các cấp các ngành đưa nghị quết vào thức tế cuộc sống.

Lễ hội Xên Mường Thanh là kho tàng di sản quý báu lưu giữ những giá trị văn hoá, nghệ thuật đặc sắc ngàn đời của ông cha, cần bảo vệ khẩn cấp vì những nghệ nhân được truyền dạy nắm vững loại hình di sản văn hóa phi vật thể này không còn nhiều.

Nguyễn Thị Phượng

Phòng Di sản Văn hóa

 

[ ]

 

Tin khác

Khái quát về lễ hội dân gian các dân tộc tỉnh Điện Biên
Giá trị của tết Nào pê chầu của người Mông trong đời sống cộng đồng
Tết Nào pê chầu của người Mông Đen tại bản Nậm Pọng, xã Mường Đăng, huyện Mường Ảng, tỉnh Điện Biên
LỄ CÚNG BẢN (TÊ HRÔI CUNG) DÂN TỘC KHƠ MÚ TỈNH ĐIỆN BIÊN
Huyện Mường Ảng tổ chức lễ Công bố và trao chứng nhận DSVH phi vật thể Quốc gia Tết Nào pê chầu
NGHI LỄ CÚNG MỪNG CƠM MỚI (KIN KHẢU HÓ, KHẢU HÁNG) DÂN TỘC LÀO TỈNH ĐIỆN BIÊN
LỄ PANG PHÓONG CỦA DÒNG HỌ LÒ KHUN DÂN TỘC KHÁNG TỈNH ĐIỆN BIÊN.
Thành Bản Phủ và Lễ hội Đền Hoàng Công Chất năm 2015
Tết cơm mới của dân tộc Cống
Nét đẹp trong Lễ cúng bản (Gạ ma thú) của người Hà Nhì ở Sín Thầu
1
TÀI LIỆU HỌP TỔNG KẾT LỄ HỘI HOA BAN, SỰ KIỆN HOA ANH ĐÀO 2018 VÀ THỐNG NHẤT CÁC NỘI DUNG DỰ THẢO LỄ HỘI HOA BAN VÀ SỰ KIỆN HOA ANH ĐÀO NĂM 2019
THÔNG BÁO MỜI TỔ CHỨC CÁC CHƯƠNG TRÌNH, TOUR DU LỊCH ĐẾN VỚI ĐIỆN BIÊN NĂM 2019
Giải thưởng Phát triển văn hóa đọc
Điện Biên miễn thu phí tham quan các điểm di tích lịch sử, công trình văn hóa ngày 02/9/2018
Đường dây nóng
Phòng nghiệp vụ văn hoá
Điện thoại: 0915.910.345
Quảng cáo
Số người trực tuyến:   12  
Số lượt truy cập:   5.196.327