Văn hóa  
Điểm báo  
Sách & tác phẩm  
Phim ĐẠO MỘ BÚT KÝ
Bản đồ  
Nghệ thuật trình diễn  

Nét đẹp trong những giai điệu then cổ của di sản then Thái trắng tỉnh Điện Biên.


Không gian thực hành di sản then là không gian thiêng trong các nghi lễ truyền thống mang tín ngưỡng then của người Thái Trắng như: lễ Xên then, Hát then đưa người lên chơi chợ Mường Trời, lễ Kin pang then; biểu hiện rõ nét hơn cả của di sản then là trong lễ Kin pang then. Nhu cầu thưởng thức hát Then cổ từ lâu đã ăn sâu trong tâm thức cộng đồng người Thái Trắng bởi nó gắn với phong tục tập quán dân dã, thờ cúng tổ tiên và các vị thần bản thần mường. Ngôn ngữ thầy Then thể hiện trong nghi lễ: giàu chất thi ca; cử chỉ giao tiếp với các con nuôi với cộng đồng lịch thiệp, thanh nhã; lề lối trong sinh hoạt tín ngưỡng mang tính thống nhất, trở thành một bộ phận đặc trưng gắn bó khăng khít với phong tục, tập quán của người Thái Trắng; trong đó những giai điệu then cổ thầy Then cầu chúc cho các con nuôi và cả cộng đồng, bản làng một năm mới an lành, hạnh phúc đã thu hút cả cộng đồng cùng tham dự và thưởng thức nghệ thuật.

Trong các nghi lễ mang tín ngưỡng then, thầy Then vừa là chủ thể thực hành nghi lễ vừa là người hành lễ vừa kiêm nghệ nhân hát như một ca sỹ vừa là nhạc công; vừa là đạo diễn vừa là diễn viên. Thầy Then một mình vào vai thể hiện tất cả các nhân vật, diễn tất các vai, thể hiện tất các lời thoại của các nhân vật trong diễn trình lễ bằng lời hát. Những câu Then hát diễn tả diễn trình các nghi lễ  như một vở kịch về những vua quan, thần tiên, núi sông, cảnh vật, hoa lá, rồng, ngựa ở cõi trời và diễn trình lễ ở mường Trần gian;

 Nghệ thuật hát, kể trong then cổ luôn song hành cùng tính tẩu, má hính  (chùm nhạc) với lối diễn xướng dân gian độc đáo xuyên suốt các nghi lễ do thầy Then thể hiện với thể loại dân ca nghi lễ phong phú về mặt giai điệu, đa dạng về hình thức diễn xướng. Then đối thoại với các đấng thần linh và cả những người vô hình then tiếp xúc khiến người tham dự Lễ như được thưởng thức một ca kịch sân khấu ca nhạc linh thiêng, huyền bí.

Trong nghi lễ mỗi một lời hát, mỗi làn điệu đàn thầy Then biểu đạt một tâm trạng khi thì mừng vui hoan hỉ khi lại ngẫm ngợi, lưu luyến khi tiễn các thần linh về trời. Hát trong nghi lễ theo lối hát kể, hát khấn của thầy Then hay còn gọi là khoạm then.Theo những người am hiểu lễ Kin pang then cho biết hát then cổ trong nghi lễ của người Thái Trắng hát then là chính với nhiều làn điệu hát ra mắt (khắp ók nả); hát gọi, giục phu (tsả) mở đường lên Mường Trời; hát dặn thuyền (nhum hợ); khắp xao xên (khắp xên - hát mời thần tiên) mở đầu là 03 từ Lả à ới; hát dạo mở đầu câu bao giờ cũng là các từ: Hạng tướng lả (ả) hạng then... hay hát trong phần hội.

Diễn tả diễn trình lễ bằng các điệu then cổ gồm 03 dòng: hát then, hát mạng, hát xao xên. Thầy Then luôn hát các làn điệu phù hợp trình tự lễ: hát then có tiết tấu riêng, đi theo nhịp điệu suy ngẫm, hoài niệm bày tỏ lòng thành kính nhưng rất hào sảng ở những trường đoạn trong lễ có các nội dung báo cáo, xin phép Vua Then, quan Then, thầy của Then, các thần linh, then gốc, tổ tiên với các làn điệu: trong các cảnh nhắn nhủ tâm hồn, điệu lên đường - lên Mường Trời (cheo táng); vượt sông Ngân Hà (Ta khái) bằng làn điệu Nhụm hứa (đẩy thuyền)... Then hát điệu hát mạng với tiết tấu trầm ấm, du dương, mềm mại, ấm áp khi Then gặp mặt các con nuôi, khi Then căn dặn xao chay, báo khỏa chuẩn bị lên Mường Trời và khi các con nuôi thực hiện nghi thức tạ ơn các vua quan, thần linh, thày của Then, Then và cầu xin các thần linh phù hộ cho những điều tốt lành Then hát lời cầu chúc tốt đẹp cho các con nuôi. Then hát điệu xao xên khi đã thực hiện xong nghi lễ tạ ơn của các con nuôi, cả cộng đồng vui múa, hát và các trò chơi dân gian tiết tấu nhanh, mạnh mẽ thể hiện sự vui tươi, náo nhiệt của hội.

Người Thái Trắng quan niệm, mỗi thầy Then trần gian đều có một vị thần hộ mệnh, bảo trợ và che chở vừa là thầy giúp thầy Then trần gian chữa trị bệnh tật, cứu giúp con người. Mỗi năm, vào dịp đầu xuân, thầy Then lại tổ chức lễ Kin Pang Then để gặp mặt các con nuôi (những người được thầy Then chữa lành bệnh, qua hoạn nạn) có dịp về tạ ơn thầy của Then, thầy Then và các thần linh, tổ tiên đã phù hộ cho họ một năm an lành, hạnh phúc và phát đạt.

Tham dự lễ Kin pang then của then Vàng Văn Thức tổ chức hàng năm tại bản Na Nát, phường Na Lay, thị xã Mường Lay du khách như đắm mình trong không gian đầy sống động và hấp dẫn kỳ diệu qua diễn trình lễ và những giai điệu then cổ trầm lắng ngọt ngào, khi lại bay bổng thăng hoa như lạc vào cõi thần tiên. Các lễ thức lần lượt diễn ra trong tiếng đàn tiếng hát của Then mở đầu là giai điệu hát mạng: Lời cầu ngàn đời xưa, lời khấn của tổ tiên truyền lại./ Chọn ngày đẹp ngày sang; chọn giờ vàng, giờ bạc..../ Quan chẩu ở Mường Then: Mười bốn con xin sắm lễ./ Tổ tiên ở Mường Trời: mười lăm con mở lễ Kin Pang./Mời quan chẩu mường ở Mường Then lên bàn thờ Kin Pang./ Mời tổ tiên ở Mường Trời lên bàn thờ dự tiệc./Hỡi các thần núi, thần cây, thần mây, thần gió..../Con xin được rước các thần về dự lễ Kin Pang./Xin các thần phù hộ cho chúng con gặp nhiều điều may mắn.

Thầy Then hát lời tập trung âm binh, chuẩn bị lễ vật lên cõi linh thiêng đón các vua, quan, thần linh Mường Trời về dự lễ. Thầy Then hát khấn đủ 05 nơi thờ cúng các vị thần cai quản và những người có công đối với bản mường. Thầy Then hát mời và trình thần, những người đã giúp của cải, lễ vật, công sức để chuẩn bị mở lễ Kin Pang Then. Lời hát của thầy Then miêu tả hành trình lên Mường Trời  gian nan hiểm nguy mà then cùng quân lính đã gặp trên đường đi: Hỡi Mường Then sao có sông nhiều quỷ ác?/Hỡi Mường Trời sao có sông lắm thác quanh co...?/Con chọn thuyền rồng đuôi én./Hỡi vạn binh, chắc tay chèo vượt thác Ngân Hà./Ào ào vũ bão, dòng xiết thác chảy./Người người , ngựa ngựa sóng cuộn Mường Then.....

Đến nơi trú ngự của các vua, quan then, các vị thần linh, thầy của Then, then gốc, tổ tiên, thầy Then hát bài kiểm tra lễ vật dâng cúng; bài trình báo về việc tổ chức lễ Kin Pang Then; bài dâng lễ, đón rước Vua quan, thần linh Mường Trời về trần gian dự lễ, lời hát có đoạn: Mời các quan chẩu mường ở Mường Then./Tổ tiên người thái ở Mường Trời.../Mời then ăn trước, tổ tiên ăn cùng.../Ăn hai trầu, ba trầu phù hộ./Cho cuộc sống bản mường bình an vô sự.

Khi thầy then và cộng đồng đã đón được các vua, quan then Mường Trời, các thần linh về ngự tại bàn thờ Then, tiếng trống xòe vang lên từng hồi rộn rã báo giờ khai lễ chào đón vào dự lễ. Cả cộng đồng cùng năm tay xòe vòng quanh cây pang trong tiếng đàn, tiếng hát chào mừng của thầy Then. Thầy Then hát mời các thần linh, tổ tiên… cùng hưởng lễ vật dâng tạ và thay lời các bậc Then cầu xin ban phúc cho dân, phù hộ độ trì cho bản, dân mường làm ăn ngày càng phát triển, đời sống ngày thêm no đủ: Hỡi mường then có thần Tô Tỷ phù hộ dân bản./ Cầu cho lúa nương bông mẩy như bông lau, bông giềng./Cầu cho lúa nước bông mẩy như bông sậy, bông chít./Trồng cây được quả sai trĩu cành./ Nuôi gà vịt, gà vịt đầy chuồng./Gom vàng, vàng đầy tủ./Phù hộ cho tộc người sống ở mường trần gian.

 Các con nuôi của thầy Then lần lượt dâng lễ tạ ơn các bậc bề trên đã phù hộ độ trì cho các con nuôi mạnh khỏe, may mắn. Những lời khuyên được truyền qua giọng hát lúc vui vẻ phấn khích, khi lại buồn phiền lo âu khi thấy những đứa con của mình lâu nay “ăn vẫn không nên miếng, nói vẫn chẳng nên lời…” hay với những đứa con làm ăn chưa có kinh nghiệm, thầy Then thay lời thầy truyền dạy: Hỡi người Mường Then, tộc người Thái xưa truyền lại./Công cấy là công bỏ, công bón phân làm cỏ mới là công ăn!

 

 

Then cầu phúc cho con nuôi

Với những đứa con nuôi đang chập chững theo việc làm, thầy của thầy Then cũng tận tình chỉ bảo, dạy cho từng lời hát, điệu đàn, cách thức thực hành các nghi lễ then mong những người kế nghiệp mau chóng thành thạo công việc để giúp ích cho đời trong không khí buổi lễ tràn ngập tình yêu thương, sự sẻ chia. Thầy Then cùng các con nuôi của then đã hoàn tất dâng lễ tạ ơn và cầu xin tăng thêm quyền phép để làm những việc thiện cứu giúp người trần gian; cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, con người khỏe mạnh, cả cộng đồng cùng nhau vui chơi, múa hát trong tiếng trống, tiếng chiêng rộn rãthúc giục đầy náo nhiệt. Các trò chơi dân gian: chọi trâu, trò mưa đá-cầu mưa, trò cày bừa, gieo hạt, hái nấm, tung còn, tó má lẹ… diễn ra sôi động. Thầy Then hát giai điệu xao xên với lời ca tha thiết, rạo rực, giàu hình ảnh xao động lòng người: Hỡi người mường then! trai tài gái sắc./Vòng còn cao tít tận trời xanh./Trái còn kin pang bay qua bay lại./Ném vào vòng e sẽ là vợ anh./Nếu không trúng anh phải ngủ ngoài hiên (làm khơi quản)./Đợi đến ngày hẹn mình mới được hợp đôi....Trai mường này đánh cù với mường nọ./Cù không quay anh phải chờ thắng trận./Thắng cù rồi anh mới lấy được em./Má lẹ râm ran vui trong hội./Em đứng ném, anh ngồi trông./Anh đứng tung em xòe váy hứng./Ném trúng rồi má lẹ em quay tít./Then ơi! Mải chơi hội còn, quên cả ăn./Nắng xế chiều mải chơi quên thắp đuốc.../Trăng lên đỉnh đầu, trống xòe còn vang nhịp./Tay nắm chặt tay đôi má còn ửng hồng./Quyến luyến đêm xòe bâng khuâng mãi./Hẹn ngày gặp lại Kin Pang hội năm sau.

Thầy Then hát lời cảm tạ và tiễn các vua, quan, thần linh về Mường Trời trong sự bịn rịn, quyến luyến. Đến bờ sông Ngân Hà thầy Then hát lời đưa ngựa, voi, rồng thả về trời và đóng cửa Mường Trời; hát lời cảm tạ và tiễn thầy của then, các thần linh, quan tạo mường, tổ tiên về nơi ở cũ trong tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã, hẹn năm sau lại về dự lễ. Cả cộng đồng múa điệu Quét hoa tàn, cả cộng đồng vui múa quanh cây pang trong lời ca, tiếng đàn của thầy Then.Thầy Then mời mọi người cùng thụ hưởng bữa cỗ lộc thần linh những lễ vật gia đình then và các con nuôi, cộng đồng dâng tạ; mọi người chia tay Then cùng gia đình, bà con dân bản.Thầy Then hát lời cảm tạ và tiễn thầy của then, các thần linh, quan tạo mường, tổ tiên về nơi ở cũ trong tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã.

Di sảnThen của người Thái Trắng là một hiện tượng văn hóa nổi bật bằng nghệ thuật hát then đàn tính với các giai điệu then cổ gồm các dòng (hát mạng, hát then, hát xao xên) có sức sống mãnh liệt và sự lan tỏa trong sự vận động của cuộc sống đương đại. Lễ Kin Pang Then là di sản văn hóa phi vật thể mang tính đại diện, thể hiện bản sắc tộc người, đã được cả cộng đồng người Thái Trắng bản Na Nát, phường Na Lay, thị xã Mường Lay cam kết bảo vệ. Di sản lễ Kin pang then của người Thái Trắng ở thị xã Mường Lay đã được Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong đợt xét duyệt năm 2015. Di sản Then Tày, Nùng, Thái được chọn xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO ghi vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại dự kiến năm 2018. Hiện nay, Viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam đang nỗ lực phối hợp với 12 tỉnh thành trong cả nước có di sản then xúc tiến triển khai thực hiện xây dựng và hoàn thiện hồ sơ đệ trình UNESCO ghi vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Di sản then là kho tàng di sản quý báu của dân tộc là tài nguyên du lịch giàu tiềm năng, xứng đáng được đề cử để UNESCO công nhận là Di sản văn hóa nhân loại.

Nét đẹp trong những giai điệu then cổ của ngườiThái Trắng tỉnh Điện Biên không chỉ quyến rũ lòng người bởi sự thổi hồn tài tình của thầy then trong những ca từ trong sáng, mộc mạc mang tính nghệ thuật cao, đậm yếu tố thiêng mà còn chứa đựng trong đó tình người ấm áp và cái tâm nhân hậu của tiền nhân trao gửi cho thế hệ mai sau.

Nguyễn Phượng

Phòng Di sản Văn hóa

 

[ ]

 

Tin khác

Điện Biên miễn thu phí tham quan các điểm di tích lịch sử, công trình văn hóa nhân dịp lễ Quốc khánh 02/9/2018
THÔNG BÁO MỜI CHÀO HÀNG CẠNH TRANH RÚT GỌN, Gói thầu: Mua bộ thiết bị chuyên dùng chiếu phim lưu động
THÔNG BÁO tổ chức Cuộc thi Ảnh đẹp Du lịch Tây Bắc năm 2018 trên địa bàn tỉnh Điện Biên
THÔNG BÁO Cuộc thi thiết kế mẫu sản phẩm lưu niệm, quà tặng du lịch tỉnh Điện Biên năm 2018
Đường dây nóng
Phòng nghiệp vụ văn hoá
Điện thoại: 0915.910.345
Quảng cáo
Số người trực tuyến:   12  
Số lượt truy cập:   4.882.463